กระดูกขากรรไกรมีหน้าที่รองรับฟัน เมื่อถอนหรือสูญเสียฟัน ร่างกายจะค่อย ๆ ลดการคงสภาพกระดูกบริเวณนั้น ภายในปีแรกหลังถอนฟัน ความกว้างของกระดูกอาจลดลงอย่างเห็นได้ชัด และมักลดลงต่ออย่างช้า ๆ หลังจากนั้น
รากฟันเทียมต้องมีกระดูกโอบล้อมเพียงพอจึงจะยึดได้มั่นคง หากสูญเสียฟันมานานหลายปีแล้วจึงต้องการใส่รากฟันเทียม บริเวณนั้นอาจต้องเสริมกระดูกก่อน ภาวะนี้เป็นหนึ่งในสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดที่ทำให้ใบเสนอราคาเปลี่ยนหลังตรวจภาพสแกน และเป็นเหตุผลที่ไม่ควรกำหนดราคาสุดท้ายจากภาพถ่ายเพียงอย่างเดียว
การปลูกกระดูกคืออะไร
ทันตแพทย์จะวางกระดูกชนิดเม็ดหรือวัสดุทดแทนกระดูกลงในบริเวณที่ต้องการ แล้วปิดด้วยแผ่นเยื่อกั้น ในช่วงหลายเดือนต่อมา กระดูกของคนไข้จะค่อย ๆ เจริญเข้าไปและแทนที่วัสดุบางส่วน วัสดุปลูกกระดูกจึงทำหน้าที่เป็นโครงรองรับ ไม่ใช่รากฟันเทียมถาวร
วัสดุที่ใช้อาจเป็น:
- กระดูกของคนไข้เอง ซึ่งนำมาจากบริเวณอื่นของขากรรไกร โดยทั่วไปเข้ากับร่างกายได้ดี แต่ต้องมีแผลผ่าตัดอีกตำแหน่ง
- แร่ธาตุที่ผ่านกระบวนการจากผู้บริจาคหรือแหล่งกำเนิดจากสัตว์ เป็นทางเลือกที่ใช้กันทั่วไป ผ่านการทำให้ปราศจากเชื้อและมีข้อมูลรองรับ โดยไม่ต้องมีแผลผ่าตัดตำแหน่งที่สอง
- วัสดุสังเคราะห์ ซึ่งไม่มีส่วนประกอบจากแหล่งชีวภาพ
ควรถามให้ชัดเจนว่าจะใช้วัสดุชนิดใด คนไข้บางรายมีข้อพิจารณาด้านศาสนาหรือความเชื่อส่วนบุคคล และโดยทั่วไปสามารถหารือเรื่องทางเลือกอื่นกับทันตแพทย์ได้
สี่กรณีที่พบบ่อย
การรักษาเบ้าฟันหลังถอน (socket preservation) คือการใส่วัสดุปลูกกระดูกในคราวเดียวกับการถอนฟัน เพื่อช่วยลดการยุบตัวของกระดูก หากทราบล่วงหน้าว่าต้องถอนฟันและอาจใส่รากฟันเทียมภายหลัง ควรสอบถามเรื่องนี้ในนัดถอนฟัน เพราะการทำตั้งแต่ช่วงนั้นมักซับซ้อนและมีค่าใช้จ่ายน้อยกว่าการแก้ไขหลังผ่านไปหลายปี
การเสริมสันกระดูก (ridge augmentation) คือการเพิ่มความกว้างหรือความสูงในบริเวณที่สูญเสียกระดูกไปแล้ว และอาจทำให้แผนรักษาใช้เวลาเพิ่มหลายเดือน
การยกโพรงอากาศ (sinus lift) บริเวณฟันหลังบน โพรงอากาศไซนัสอยู่ใกล้เหนือรากฟัน หากกระดูกบริเวณนี้บางเกินไปสำหรับรากฟันเทียม ทันตแพทย์จะยกเยื่อบุโพรงอากาศอย่างระมัดระวังและวางวัสดุปลูกกระดูกไว้ด้านล่าง เป็นหัตถการที่ทำกันทั่วไป และเป็นกรณีหนึ่งที่การเดินทางโดยเครื่องบินหลังรักษามีความสำคัญจริง อ่านเพิ่มเติมได้ที่ การขึ้นเครื่องบินหลังทำฟันบทความภาษาอังกฤษ
การสร้างกระดูกใหม่แบบมีเยื่อกั้น (guided bone regeneration) คือการปลูกกระดูกพร้อมกับฝังรากฟันเทียมในนัดเดียว เหมาะกับกรณีที่ขาดกระดูกเพียงเล็กน้อย วิธีนี้มักเพิ่มระยะเวลาน้อยที่สุด เพราะทำพร้อมกับการผ่าตัดที่วางแผนไว้อยู่แล้ว
ระยะเวลาและจำนวนครั้งที่เพิ่มขึ้น
| ระยะเวลาที่เพิ่ม | จำนวนครั้งที่เพิ่ม | |
|---|---|---|
| ปลูกกระดูกพร้อมถอนฟัน | รอประมาณ 3–4 เดือนก่อนฝังรากฟันเทียม | ไม่มี — ทำในนัดเดียวกัน |
| ปลูกกระดูกพร้อมฝังรากฟันเทียม | โดยทั่วไปไม่เพิ่มจากระยะสมานตัวตามปกติ | ไม่มี |
| เสริมสันกระดูกแยกต่างหาก | รอประมาณ 4–6 เดือนก่อนฝังรากฟันเทียม | หนึ่งครั้ง |
| ยกโพรงอากาศแบบแยกขั้นตอน | รอประมาณ 4–9 เดือนก่อนฝังรากฟันเทียม | หนึ่งครั้ง |
สำหรับผู้ที่เดินทางมารักษา ประเด็นสำคัญคือสามารถปลูกกระดูก ในนัดเดียวกัน กับการถอนฟันหรือฝังรากฟันเทียมได้หรือไม่ หากทำพร้อมกันได้ จำนวนทริปอาจไม่เพิ่ม แต่หากต้องแยกเป็นอีกขั้นตอน อาจต้องเดินทางสามครั้งแทนสองครั้ง จึงควรทราบก่อนจองเที่ยวบิน
วิธีลดโอกาสที่จะต้องปลูกกระดูก
หากเหมาะสม ควรพิจารณาทดแทนฟันโดยไม่ปล่อยไว้นาน กระดูกใต้ช่องว่างมักมีปริมาณดีที่สุดในช่วงหลายเดือนหลังถอนฟัน และโดยทั่วไปจะไม่กลับมาเพิ่มขึ้นเอง หากวางแผนทำรากฟันเทียมในอนาคต การประเมินตั้งแต่ปีแรกมักช่วยลดความซับซ้อนและค่าใช้จ่ายได้
หากจำเป็นต้องรอด้วยเหตุผลด้านเวลาหรืองบประมาณ ควรถามเรื่องการรักษาเบ้าฟันในนัดถอนฟัน ขั้นตอนที่เพิ่มขึ้นเพียงเล็กน้อยในช่วงนั้นอาจช่วยลดการปลูกกระดูกที่ซับซ้อนกว่าในภายหลัง
คุ้มค่าหรือไม่
การปลูกกระดูกเพิ่มทั้งค่าใช้จ่ายและระยะเวลา คนไข้จึงอาจพิจารณา สะพานฟันหรือฟันปลอม แทน ในบางกรณีทางเลือกเหล่านั้นอาจเหมาะกว่า โดยเฉพาะฟันหลัง คนไข้สูงอายุ หรือเมื่อฟันข้างเคียงมีข้อบ่งชี้ให้ทำครอบฟันอยู่แล้ว
อย่างไรก็ตาม การปลูกกระดูกเป็นขั้นตอนครั้งเดียวที่ช่วยสร้างฐานสำหรับการรักษาระยะยาว หากตัดสินใจเลื่อนเพราะระยะเวลารอ แล้วกลับมาต้องการรากฟันเทียมในอีกหลายปี ภาวะกระดูกอาจลดลงมากกว่าเดิมและยังคงต้องปลูกกระดูก
การปลูกกระดูกเจ็บหรือไม่?
อาการหลังรักษามักใกล้เคียงกับการถอนฟัน หัตถการทำภายใต้ยาชาเฉพาะที่ และอาจปวดระบมหรือบวมในช่วงสองสามวันแรก การยกโพรงอากาศอาจทำให้บวมมากกว่าเล็กน้อย
กระดูกที่ปลูกใช้เวลาสมานนานเท่าไร?
โดยทั่วไปประมาณสี่ถึงหกเดือนก่อนฝังรากฟันเทียม และอาจนานกว่านั้นสำหรับการปลูกกระดูกบริเวณโพรงอากาศขนาดใหญ่ ส่วนการปลูกกระดูกเล็กน้อยพร้อมฝังรากฟันเทียมอาจไม่เพิ่มระยะเวลารอ
ฝังรากฟันเทียมโดยไม่ปลูกกระดูกได้หรือไม่?
หลายกรณีทำได้หากยังมีกระดูกเพียงพอ ภาพสแกนเป็นข้อมูลสำคัญในการตัดสินใจ จึงเป็นเหตุผลที่ใบเสนอราคาซึ่งจัดทำก่อนมีภาพสแกนอาจเปลี่ยนได้
วัสดุปลูกกระดูกทำมาจากอะไร?
โดยทั่วไปเป็นแร่ธาตุที่ผ่านกระบวนการจากผู้บริจาคหรือแหล่งกำเนิดจากสัตว์ บางครั้งใช้กระดูกของคนไข้เองหรือวัสดุสังเคราะห์ ควรถามชนิดวัสดุและแจ้งความต้องการหากมีข้อพิจารณาส่วนบุคคล
การปลูกกระดูกมีโอกาสไม่สำเร็จหรือไม่?
มีโอกาสเกิดขึ้นได้เป็นครั้งคราว โดยพบความเสี่ยงสูงขึ้นในผู้สูบบุหรี่ หลายกรณีสามารถทำซ้ำได้ การงดสูบบุหรี่ในช่วงก่อนและหลังผ่าตัดช่วยลดความเสี่ยงที่ปรับเปลี่ยนได้
ยังไม่แน่ใจว่าควรเริ่มอย่างไร?
บอกอาการหรือสิ่งที่กังวล แล้วเราจะอธิบายขั้นตอนถัดไปก่อนที่คุณจะนัดหมาย
